گراپل (Grapple)
آنچه که در این مقاله میخوانید
نمایش
واژهگراپل (Grapple) در لغت به معنای «چنگ زدن» یا «درگیر شدن» است و در صنعت ساختمان به نوعی چنگک هیدرولیکی گفته میشود که به عنوان ابزار جانبی (Attachment) روی بیل مکانیکی یا جرثقیل نصب میگردد.
گراپل چیست ؟
گراپل یک ابزار دارای دو یا چند فک متحرک است که با نیروی سیستم هیدرولیک ماشینآلات کار میکند. برخلاف پاکت (Bucket) معمولی بیل مکانیکی که فقط برای خاکبرداری است، گراپل برای گرفتن، بلند کردن و مهار کردن اجسام طراحی شده است.
تلفظ Grapple
تلفظ استاندارد : گْرَپِل
در پروژههای عمرانی و گاراژهای ماشینآلات سنگین ایران، این واژه معمولاً به اشکال زیر تغییر شکل یافته است:
- گِراپِل (Gerapel): رایجترین تلفظ در میان اپراتورها و مکانیکها (با کسره روی گ).
- گِراپْلِر (Grappler): بسیاری از فنیکاران به جای نام ابزار، از نام فاعلی آن استفاده میکنند که به معنی «چنگزننده» است.
کاربردهای عملیاتی در صنعت ساختمان
این ابزار در مراحل مختلف پروژه وظایف کلیدی زیر را بر عهده دارد:
- تخریب (Demolition):
جدا کردن تیرآهنها، پایین کشیدن دیوارهای بتنی و تفکیک ضایعات در محل پروژه. - جابهجایی اجسام حجیم (Material Handling):
بلند کردن لولههای بزرگ بتنی، قطعات پیشساخته، تنه درختان یا سنگهای بزرگ (در محوطهسازی). - پاکسازی سایت (Site Clearing):
جمعآوری نخالههای ساختمانی، ضایعات فلزی و چوبی و بارگیری مستقیم آنها در کامیون. - نصب سنگهای بزرگ:
در پروژههای سدسازی یا محوطهسازی برای چیدمان دقیق سنگهای بزرگ (Rock Grab).
انواع گراپل
بر اساس مکانیزم حرکت
- گراپل مکانیکی (Mechanical Grapple)
این مدل سادهترین نوع است که سیلندر هیدرولیک اختصاصی ندارد.- عملکرد: با استفاده از جکِ سطل (Bucket Cylinder) خودِ بیل مکانیکی باز و بسته میشود.
- مزیت: قیمت ارزان و هزینه نگهداری بسیار پایین.
- کاربرد: پروژههای ساده جابهجایی نخاله.
- گراپل هیدرولیکی (Hydraulic Grapple)
دارای یک یا دو سیلندر هیدرولیک داخلی است که قدرت چنگزنی بسیار بالایی ایجاد میکند.- عملکرد: مستقیماً به خطوط هیدرولیک بیل متصل شده و مستقل از سایر بخشها عمل میکند.
- مزیت: قدرت فوقالعاده و کنترل دقیق روی جسم.
بر اساس طراحی فک
- گراپل دو فکه یا سنگگیر (Log & Stone Grapple)
دارای دو فک قدرتمند است که معمولاً نوک آنها به هم میرسد.- کاربرد: جابهجایی سنگهای بزرگ در دیوارچینی، لولههای بتنی و تنه درختان.
- گراپل چند فکه یا پوست پرتقالی (Orange Peel Grapple)
دارای ۳ تا ۵ فک نوکتیز است که از جهات مختلف جسم را احاطه میکنند.- کاربرد: بهترین گزینه برای جابهجایی ضایعات فلزی ریز، زبالههای شهری و نخالههای نامنظم.
- گراپل تخریب و تفکیک (Demolition & Sorting Grapple)
دارای فکهای مشبک یا صاف است که اجازه میدهد خاک و قطعات ریز ریزش کنند و فقط قطعات درشت باقی بمانند.- کاربرد: تخریب دیوارهای آجری و تفکیک میلگرد از نخاله در محل پروژه.
براساس قابلیت چرخش
- گراپل ثابت (Fixed)
فقط در راستای بازوی بیل حرکت میکند. برای کارهای تخلیه و بارگیری عمومی مناسب است. - گراپل چرخشی ۳۶۰ درجه (Rotational Grapple)
مجهز به یک موتور هیدرولیکی در قسمت اتصال است.- ویژگی فنی: اپراتور میتواند چنگک را در هر زاویهای بچرخاند.
- اهمیت: در پروژههای نوسازی شهری که فضا محدود است، این قابلیت برای برداشتن تیرآهنها بدون آسیب به ساختمانهای مجاور حیاتی است.
نکات مهم در اجاره گراپل
انتخاب درست نوع گراپل، بهرهوری پروژه را تا ۵۰٪ افزایش میدهد.
تطابق فنی
مهمترین نکته پیش از امضای قرارداد، اطمینان از همخوانی گراپل با بیل مکانیکی است:
- وزن عملیاتی: وزن گراپل نباید از حد مجاز بازوی بیل (بر اساس جدول بار) بیشتر باشد؛ در غیر این صورت تعادل بیل به هم میخورد.
- فشار هیدرولیک (PSI/Bar): پمپ بیل مکانیکی باید توان تأمین فشار لازم برای باز و بسته شدن فکها را داشته باشد. اگر فشار کم باشد، قدرت تخریب نخواهید داشت.
- خطوط هیدرولیک (Piping): مطمئن شوید بیل مکانیکی دارای «خط چکش» یا خطوط هیدرولیک اضافی برای نصب گراپل هست.
- گراپل باید با بیل مکانیکی همخوانی داشته باشد در غیر اینصورت عملکرد خوبی ندارد.
برندهای کره ای و ژاپنی در ایران حرف اول را میزنند، زیرا سیستم هیدرولیک آنها با بیلهای مکانیکی رایج (مثل کوماتسو و هیوندای) سازگاری عالی دارند.
انتخاب نوع فک بر اساس متریال پروژه
هر گراپلی برای هر کاری مناسب نیست:
- نوع ضایعات خود را مشخص کنید. برای ضایعات فلزی و چوبی از گراپلهای Orange Peel (چند لبه) و برای جابهجایی بتن و سنگ از گراپلهای Log/Stone (دو لبه) استفاده کنید.
- اگر پروژه فلزی است (سوله): حتماً Demolition Shear (قیچیدار) اجاره کنید تا بتواند تیرآهن را ببرد.
- اگر پروژه بتنی است: Pulverizer (فک پهن دندانهدار) برای خرد کردن بتن و جدا کردن میلگرد بهتر است.
- اگر جابهجایی نخاله مدنظر است: گراپل Sorting یا Orange Peel (پنجپر) کارایی بیشتری دارد.
- اولویت مدل چرخشی در تخریب: برای پروژههای تخریب نوسازی، حتماً از مدلهای Rotating استفاده کنید تا سرعت و دقت کار در تفکیک آهن و بتن دو برابر شود.
- در بنادر و انبارها: از Orange Peel Grapple استفاده کنید تا در هر بار چنگزنی، بیشترین حجم ممکن از ضایعات برداشته شود.
نکات حقوقی و قراردادی
- نحوه محاسبه ساعت کار: معمولاً حداقل کارکرد روزانه (مثلاً ۸ ساعت) شرط میشود. توافق کنید که در صورت خرابی دستگاه، ساعت تعمیرات از اجاره کسر شود.
- هزینه حمل و نقل: هزینه «کمرشکن» برای آوردن و بردن دستگاه معمولاً بر عهده مستأجر است؛ این مبلغ را در بودجهبندی خود لحاظ کنید.
- مسئولیت شکست قطعه: شفاف کنید که هزینه تعویض ناخنها یا تیغهها (استهلاک طبیعی) با مالک است یا مستأجر.
- در قرارداد اجاره، صرفاً به کلمه “گراپل” اکتفا نکنید. بنویسید: «یک عدد گراپل هیدرولیک چرخشی برند MSB (کره جنوبی) یا مشابه، مجهز به تیغههای سالم و بدون نشتی هیدرولیک
نکات مهم حین انجام عملیات
- اپراتور متخصص: همیشه سعی کنید بیل را همراه با اپراتورِ مجربِ خودش اجاره کنید.
- ایمنی سایت: شعاع عملیاتی گراپل در هنگام تخریب بسیار خطرناک است. حتماً باید از شیلد محافظ روی شیشه بیل استفاده شود و محدوده پرتاب ترکشهای بتن را محصور شود.
- گریسکاری: مفاصل فکها باید هر ۴ ساعت کار مداوم گریسکاری شوند.
- سایش فک: لبههای فک را چک شود ؛ در صورت سایش شدید، از عملیات Hard-facing (جوشکاری ضدسایش) برای بازسازی لبهها استفاده شود.
- شلنگها: مسیر شلنگهای هیدرولیک با ید با محافظ فنری پوشانده شده باشد تا در برخورد با لبههای تیز ضایعات پاره نشوند.
- ایمنی: در صورت استفاده از گراپلهای هیدرولیک، حتماً از قفلهای ایمنی (Check Valves) روی سیلندر استفاده شود تا در صورت پاره شدن شلنگ هیدرولیک، بار سقوط نکند.
هزینه اجاره گراپل (Grapple)
روش های رایج اجاره
در بازار ماشینآلات سنگین ایران، هزینه اجاره گراپل (Grapple) یا فک تخریب بسته به نوع پروژه و توافق طرفین، به هر سه روش انجام میشود.
اجاره ساعتی
این روش رایجترین حالت برای پروژههای کوچک و متوسط (مثل تخریب یک ساختمان ۴ طبقه یا جمعآوری نخاله) است.
- نحوه محاسبه: مجموع هزینه «بیل مکانیکی + گراپل».
- * شرط حداقل کارکرد: مالکان معمولاً زیر ۸ ساعت در روز قرارداد نمیبندند. یعنی حتی اگر ۲ ساعت کار کنید، پول ۸ ساعت را میگیرند.
- * مناسب برای: کارهایی که زمان اتمام آن دقیقاً مشخص نیست.
اجاره روزانه / ماهانه
این روش بیشتر زمانی استفاده میشود که شما خودتان بیل مکانیکی دارید و فقط قطعه گراپل را از تامینکننده اجاره میکنید.
- نحوه محاسبه: یک عدد ثابت برای ۳۰ روز (مثلاً X میلیون تومان در ماه).
- نکته: در این حالت، هزینه نصب، کوپلینگ هیدرولیک و سرویس روزانه بر عهده مستأجر است.
- مناسب برای: پروژههای بلندمدت مثل گودبرداریهای بزرگ یا سایتهای بازیافت ضایعات.
اجاره پروژهای یا کنترات
در این روش، مالک دستگاه کل پروژه تخریب یا جابهجایی را رویت کرده و یک عدد کلی اعلام میکند.
- نحوه محاسبه: مثلاً «تخریب کامل این سوله و بارگیری ضایعات: X میلیون تومان.
- نکته مهم: در این مدل، ریسک خرابی دستگاه یا کندی کار بر عهده پیمانکار (مالک دستگاه) است و کارفرما فقط خروجی کار را میخواهد.
- مناسب برای: کارفرمایانی که نمیخواهند درگیر جزئیات تعمیرات و ساعتزنی اپراتور شوند.
نوع اجاره
- اجاره با بیل مکانیکی (پکیج کامل):
رایجترین روش است که در آن هزینه بیل مکانیکی + هزینه اضافه برای نصب گراپل محاسبه میشود. - اجاره قطعه به تنهایی (Monthly):
برای پروژههای طولانی، پیمانکار فقط خودِ گراپل را اجاره کرده و روی بیل خود نصب میکند.
عوامل موثر بر افزایش هزینه
- سیستم چرخشی (Rotator):
گراپلهایی که ۳۶۰ درجه میچرخند، به دلیل پیچیدگی هیدرولیکی، اجارهبهای بالاتری دارند. - تناژ بیل مکانیکی:
هزینه اجاره گراپل برای بیل ۳۰۰ یا ۴۰۰ (سنگین) بسیار بیشتر از بیل ۲۲۰ (متوسط) است. - هزینه حمل و نقل (Backhaul):
هزینه کمرشکن برای آوردن بیل به محل پروژه معمولاً به عهده کارفرماست.
توصیههای تافیت
- قانون “ایستگاه”: اگر به صورت ساعتی اجاره میکنید، در قرارداد قید کنید که در صورت خرابی دستگاه، ساعت کار متوقف میشود (Downtime نباید محاسبه شود).
- هزینه حمل (کمرشکن): همیشه هزینه رفت و برگشت دستگاه به محل پروژه را جداگانه بپرسید؛ این هزینه میتواند مبلغ قابل توجهی باشد.
- فروش ضایعات: اگر پروژه تخریب فلزی دارید، سعی کنید قرارداد را پروژهای ببندید به شرطی که ضایعات آهن متعلق به شما باشد؛ سود حاصل از آهن میتواند کل هزینه اجاره گراپل را پوشش دهد.
- بیمه و مسئولیت: در قرارداد ذکر کنید که شکستن احتمالی ناخنها یا تیغهها در اثر استهلاک طبیعی بر عهده کیست. معمولاً استهلاک با مالک و شکستن در اثر فشار غیرمتعارف با مستأجر است.