وقف
وقف به معنای «حبس کردن اصل مال و تملیک منافع آن» است. یعنی صاحب ملک (واقف)، سند ملک را از مالکیت خود خارج میکند تا دیگر قابل خرید و فروش نباشد (حبس اصل)، اما درآمد و سود حاصل از آن در مسیری که خودش مشخص کرده (مثل درمان، مدرسه، یا ایتام) هزینه شود.
اوقاف جمع وقف است.
حبس عین و تسبیل منافع
- حبس عین: مال یا دارایی وَقف شده (مثلاً یک زمین، ساختمان، باغ یا حتی وجه نقد) از مالکیت فردی خارج شده و دیگر قابل خرید و فروش، ارث بردن، یا هبه نیست. به عبارت دیگر، اصل مال برای همیشه ثابت و نگهداری میشود.
- تسبیل منافع: منافع و درآمدهای حاصل از آن مال (مثلاً اجاره ملک، محصولات باغ، یا سود سرمایه) در راهی که واقف (وقفکننده) مشخص کرده، هزینه میشود. این راه باید جنبه خیریه، عامالمنفعه، یا مذهبی داشته باشد.
انواع وقف
- وقف عام: برای مصالح عمومی (مثل بیمارستان یا پل مدرسه و…).
- وقف خاص: برای افراد یا گروههای خاص (مثل فرزندان یا سادات یک منطقه).
اموالی که میتوان وقف کرد
تقریباً هر نوع مالی که دارای ارزش و ماندگاری باشد، میتواند وَقف شود. رایجترین آنها عبارتند از:
- املاک و مستغلات: زمین، خانه، مغازه، آپارتمان، باغ، مزرعه. اینها از متداولترین اموال وقفی هستند.
- اموال منقول: پول نقد، سهام، اوراق بهادار، کتاب، اشیاء هنری، و حتی ابزار و تجهیزات خاص.
- حقوق معنوی: در برخی موارد، حقوق معنوی نیز قابلیت وَقف دارند، هرچند کمتر رایج است.
اهداف و مصارف وقف
وقف میتواند اهداف بسیار متنوعی داشته باشد. برخی از مهمترین مصارف عبارتند از:
- آموزش: ساخت و نگهداری مدارس، دانشگاهها، کتابخانهها، تأمین بورس تحصیلی برای دانشجویان.
- درمان و بهداشت: ساخت بیمارستان، درمانگاه، آسایشگاه، کمک به بیماران نیازمند.
- دین و مذهب: ساخت و نگهداری مساجد، حسینیهها، بقاع متبرکه، کمک به امور مذهبی و فرهنگی.
- امور اجتماعی و رفاهی: کمک به نیازمندان، ایتام، سالمندان، ساخت و نگهداری پلها، آبانبارها، کاروانسراها، و کمک به طرحهای عمرانی.
* محیط زیست: وقف زمین برای حفاظت از طبیعت، ایجاد پارک و فضای سبز.
اهمیت و نقش وقف
وقف در طول تاریخ ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی، نقش حیاتی در توسعه زیرساختهای اجتماعی و فرهنگی ایفا کرده است. بسیاری از مدارس، بیمارستانها، و مراکز خیریه کنونی، ریشه در موقوفات قدیمی دارند. این سنت، هم به لحاظ دینی یک عمل نیکوکارانه محسوب میشود و هم به لحاظ اجتماعی، به پایداری کمکهای مردمی و خودگردانی برخی نهادها منجر میگردد.