discontinuance of prosecution
در نظام حقوقی، ترک تعقیب یک اصطلاح تخصصی است و به معنای پایان دادن به پیگیری کیفری یک متهم توسط دادستان یا مرجع قضایی است. این اقدام معمولاً در شرایطی رخ میدهد که:
ادله کافی برای اثبات جرم وجود نداشته باشد.
جرم مشمول مرور زمان شده باشد.
جرم از جرائم قابل گذشت (توهین و فحاشی ،ضرب و جرح عمدی ساده بدون آثار شدید و خطرناک ، تهدید ، افشای اسرار، مزاحمت تلفنی ، ترک انفاق ، تصرف عدوانی در بعضی مصادیق) باشد و شاکی رضایت داده باشد.
به طور خلاصه، در این حالت دستگاه قضایی تصمیم میگیرد که ادامه رسیدگی به پرونده را متوقف کند.
تفاوت ترک تعقیب با منع تعقیب
این دو اصطلاح با وجود شباهت اسمی، تفاوت مهمی دارند:
* ترک تعقیب
یک تصمیم دادستان است که به دلیل شرایطی مانند رضایت شاکی خصوصی در جرائم قابل گذشت، از ادامه پیگیری پرونده صرف نظر میکند. این قرار به معنای بیگناهی متهم نیست و در صورت لغو رضایت شاکی، پیگیری میتواند دوباره از سر گرفته شود.
* منع تعقیب
یک تصمیم قطعی قضایی است که به دلیل نبود دلایل کافی برای مجرم شناخته شدن فرد، صادر میشود. این قرار نشان میدهد که ادامه رسیدگی به پرونده، غیرممکن است.
به طور خلاصه، منع تعقیب به این معنی است که “جرمی رخ نداده یا متهم بیگناه است”، در حالی که ترک تعقیب به این معنی است که “از پیگیری پرونده صرف نظر شده است.”
ترک تعقیب به جای رضایت
در سیستم حقوقی ایران، «ترک تعقیب» و «رضایت» دو مفهوم جداگانه با آثار حقوقی متفاوت هستند، هرچند که هر دو میتوانند به توقف یا پایان یک دعوای کیفری منجر شوند.
میتوان ترک تعقیب را “به جای” رضایت در نظر گرفت، اما این جایگزینی تنها در شرایط خاصی و با آثار متفاوتی رخ میدهد.
تفاوتهای اصلی رضایت و ترک تعقیب
رضایت (اعلام گذشت)
رضایت یا گذشت شاکی در جرایم قابل گذشت، به معنای اعلام صریح اراده شاکی (زیاندیده) مبنی بر عدم ادامه پیگیری شکایت کیفری علیه متهم است.
* ماهیت: یک اقدام ارادی و یکجانبه از سوی شاکی است.
* نوع جرم: فقط در جرایم قابل گذشت (جرایمی که تعقیب کیفری آنها منوط به شکایت شاکی است و با گذشت او متوقف میشود) کاربرد دارد.
* آثار حقوقی:
– سقوط دعوای عمومی: با رضایت شاکی، تعقیب کیفری متوقف شده و قرار موقوفی تعقیب صادر میشود. یعنی پرونده مختومه میشود و دیگر قابل ادامه نیست.
– غیرقابل برگشت بودن: رضایت یکبار داده شده، اصولاً قابل برگشت نیست. شاکی نمیتواند پس از اعلام رضایت، مجدداً شکایت کند.
– شامل مرور زمان نمیشود: حتی اگر زمان زیادی از جرم بگذرد، اگر شاکی رضایت دهد، دعوا ساقط میشود.
مثال: جرایمی مانند توهین، افترا، ضرب و جرح عمدی (در صورتی که جنبه عمومی نداشته باشد یا گذشت در آن مؤثر باشد)، تصرف عدوانی، صدور چک بلامحل (اگر جرمانگاری شده باشد)، برخی کلاهبرداریهای خاص و…
ترک تعقیب
ترک تعقیب به معنای تصمیم دادستان یا بازپرس برای عدم ادامه تحقیقات یا رسیدگی به یک پرونده کیفری است، حتی اگر شاکی وجود داشته باشد و گذشتی هم اعلام نکرده باشد. این تصمیم معمولاً به دلایل قانونی و با نظر مقام قضایی صورت میگیرد.
* ماهیت: یک تصمیم قضایی است که توسط دادستان یا بازپرس اتخاذ میشود.
* نوع جرم: میتواند در جرایم غیر قابل گذشت (مثل قتل، سرقت مسلحانه، تجاوز به عنف، اختلاس) یا در جرایم قابل گذشت (در شرایط خاص) نیز اتفاق بیفتد.
* آثار حقوقی:
* موقتی بودن: برخلاف رضایت، ترک تعقیب موقتی است و شاکی یا دادستان میتوانند در صورت فراهم شدن شرایط (مثل کشف دلایل جدید) مجدداً تقاضای تعقیب کنند.
* لزوم تقاضای شاکی: بر اساس ماده ۷۹ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرایم غیر قابل گذشت، در صورتی که شاکی (مدعی خصوصی) درخواست کند و دادستان موافقت نماید و دلایل کافی برای تعقیب وجود نداشته باشد، قرار ترک تعقیب صادر میشود. (البته این ماده دارای ابهاماتی است و در عمل بیشتر در مواردی که دلایل کافی وجود ندارد یا متهم ناشناس است کاربرد دارد.)
* مرور زمان: اگر پس از ترک تعقیب، دلایل جدیدی کشف نشود و مدت قانونی مرور زمان بگذرد، پرونده نهایتاً مختومه میشود.
* عدم نیاز به گذشت شاکی: برای صدور قرار ترک تعقیب، لزوماً نیازی به گذشت شاکی نیست. ممکن است شاکی همچنان مصر بر شکایت باشد اما دادسرا به دلایلی (مثلاً عدم کفایت ادله) قرار ترک تعقیب صادر کند.
* مثال: در پروندههای سرقت یا کلاهبرداری (که عموماً غیر قابل گذشت هستند)، اگر بازپرس پس از تحقیقات اولیه به این نتیجه برسد که دلایل کافی برای انتساب جرم به متهم وجود ندارد، اما نمیتواند قرار منع تعقیب قطعی صادر کند (چون احتمال کشف دلایل جدید هست)، ممکن است با نظر شاکی و موافقت دادستان قرار ترک تعقیب صادر شود.
چه زمانی “ترک تعقیب به جای رضایت” قرار میگیرد؟
ترک تعقیب بیشتر در شرایطی به کار میرود که شاکی تمایلی به پیگیری پرونده ندارد، اما به هر دلیلی قصد اعلام رضایت رسمی و قطعی را ندارد. دلایل میتواند شامل موارد زیر باشد:
* عدم تمایل به مختومه شدن کامل پرونده: شاکی ممکن است بخواهد در آینده، اگر شرایط تغییر کرد یا متهم به تعهداتش عمل نکرد، بتواند مجدداً پرونده را پیگیری کند.
* عدم اطمینان از نتیجه: شاکی ممکن است از اینکه گذشت کند و مثلاً متهم پس از آن به تعهدات خود عمل نکند، نگران باشد.
* نوع جرم: اگر جرم از نوع غیر قابل گذشت باشد، گذشت شاکی فقط میتواند به عنوان یکی از عوامل تخفیف مجازات در نظر گرفته شود و پرونده را به طور کامل مختومه نمیکند. در این حالت، شاکی میتواند با درخواست ترک تعقیب (در صورت موافقت دادستان و بازپرس و عدم وجود دلایل کافی)، پرونده را تا زمان کشف دلایل جدید یا گذشت مرور زمان متوقف کند.
در چنین مواردی، شاکی به جای اینکه صراحتاً اعلام گذشت کند که منجر به مختومه شدن دائمی پرونده میشود، از دادسرا تقاضای ترک تعقیب میکند که یک توقف موقت در رسیدگی است.
توجه : ترک تعقیب و رضایت هر دو میتوانند به توقف رسیدگی کیفری منجر شوند، اما رضایت مختومه کننده دائمی و غیر قابل بازگشت دعوای عمومی در جرایم قابل گذشت است، در حالی که ترک تعقیب تصمیمی قضایی و موقتی است که در صورت فراهم شدن شرایط میتواند مجدداً پیگیری شود و لزوماً به معنای گذشت شاکی نیست.
انتخاب بین این دو، بستگی به نوع جرم، استراتژی شاکی و شرایط پرونده دارد.