راه پله
دسترسی فوری
نمایش
Stairway
راه پله سازهای است که در ساختمانها یا فضاهای مختلف طراحی و اجرا میشود تا ارتباط عمودی مطمئن و آسان بین دو یا چند سطح با ارتفاع متفاوت (مانند طبقات یک ساختمان) را فراهم کند.
راه پله متشکل از مجموعه اجزا که با ارتباط یک یا چند رشته پله و پاگردها ، معبری در یک باکس مستطیلی (باکس پله – Staircase ) شکل محصور شده عمودی و پیوسته را بین طبقات ایجاد میکند.
راه پله فضائی است برای ارتباط فاصله عمودی بین سطوح غیر همسطح که در راستای عمودی و بصورت مورب از پله و اجزای دیگر تشکیل شده است .
که با رفتن از یک پله به پله دیگر ، عبور به سطح دیگر را امکانپذیر میسازد. راه پله در ساختمان به منظور تردد عمودی و پله فرار تعبیه میشود.
یعنی نه تنها یک عنصر سازهای، بلکه یک عنصر معماری و ایمنی حیاتی است که در مواقع اضطراری (مانند آتشسوزی یا زلزله) نقش مسیر خروج را نیز ایفا میکند.
در راه پله همه رشته پله ها بصورت مستقیم ساخته میشود در این حالت همه کف پله ها ابعاد یکسانی دارند و مستطیلی شکل هستند.
انواع راه پله
بر اساس شکل ظاهری و نحوه قرارگیری
- راهپله مستقیم (Straight Flight) | سادهترین نوع، بدون تغییر جهت. در ساختمانهای کمطبقه و فضاهای کوچک استفاده میشود.
- راهپله U شکل (Switchback / U-Shape) | دارای دو بازو است که توسط یک پاگرد بزرگ با زاویه ۱۸۰ درجه به هم متصل میشوند. رایجترین نوع در آپارتمانها.
- راهپله L شکل (Quarter Turn / L-Shape) | دارای یک پاگرد و تغییر جهت ۹۰ درجه است. برای صرفهجویی در فضای گوشهها استفاده میشود.
- راهپله گرد یا مارپیچ (Spiral) | پلهها حول یک ستون مرکزی میچرخند. فضای بسیار کمی اشغال میکند و بیشتر جنبه دکوراتیو دارد.
- راهپله منحنی (Curved Stair)
بدون محور مرکزی، شعاع بزرگ مناسب ساختمانهای لوکس و شاخص
براساس تعداد مسیرهای حرکتی (Flight)
راه پله یک رشته
راه پله دو رشته و پاگرد مشترک
راه پله سه رشته و پاگرد مشترک
راه پله سه رشته و دو پاگرد
راه پله چهار رشته
- راهپله تکرشته (Single-Flight Stair)
دارای یک مسیر پیوسته بدون پاگرد میانی سادهترین فرم راه پله ، اشغال طول زیاد ، محدودیت ارتفاع طبق ضوابط معمولاً چشم پله ندارد یا بسیار محدود استمناسب خانههای ویلایی، فضاهای کمتردد - راهپله دورشته (Double-Flight Stair)
دارای دو مسیر حرکتی با یک پاگرد میانی (چرخش ۹۰ یا ۱۸۰ درجه)
رایجترین نوع راه پله ، ایمنی بیشتر ، اشغال فضای کمتر نسبت به تکرشته دارای چشمپله کوچک ، مناسب آپارتمانها، اداری، تجاری - راهپله سهرشته (Triple-Flight Stair)
- سه رشته موازی
- سه مسیر حرکتی با دو پاگرد ، مناسب اختلاف ارتفاع زیاد ، کنترل شیب و خستگی کاربر، چشمپله بزرگ و قابلتوجه (گاهی بهصورت آتریوم عمودی) مناسب ساختمانهای عمومی، آموزشی، بیمارستانی
- راهپله چهاررشته (Quadruple-Flight Stair)
دارای چهار مسیر حرکتی یا بیشتر با پاگردهای متعدد ، مخصوص اختلاف ترازهای بزرگ ، طراحی پیچیدهتر ، الزام ضوابط دقیق ایمنی ، چشمپله بزرگ و قابلتوجه (گاهی بهصورت آتریوم عمودی) مناسب مراکز پرتردد، پایانهها، ساختمانهای بزرگ عمومی
بر اساس مصالح سازهای
- راهپله بتنی
پرکاربرد، مقاوم، اجرای دائمی مناسب ساختمانهای مسکونی و عمومی - راهپله فلزی
سبکتر و سریعالاجرا ، مناسب صنعتی، اضطراری، مدرن - راهپله چوبی
زیبایی بالا، باربری محدود ، مناسب مسکونی لوکس، داخلی - راهپله سنگی
دوام بالا، وزن زیاد ، مناسب فضاهای رسمی و نمایشی - راهپله شیشهای
غیرسازهای یا نیمهسازهای ، مناسب معماری مدرن و دکوراتیو
بر اساس کاربری
- راهپله اصلی
مسیر رفتوآمد اصلی ساختمان - راهپله فرار (اضطراری)
مطابق ضوابط ایمنی و آتشنشانی - راهپله خدماتی
دسترسی تأسیساتی و پشتیبانی - راهپله دسترسی محدود
برای فضاهای خاص یا خصوصی
بر اساس سیستم سازهای
- راهپله دال بتنی : یکپارچه با سازه
- راهپله کنسولی : پلهها از یک سمت مهار میشوند
- راهپله شمشیری : پلهها روی تیر شمشیری قرار دارند
- راهپله معلق : بدون تکیهگاه ظاهری
بر اساس روش اجرا
- راهپله درجا : اجرا همزمان با سازه
- راهپله پیشساخته : نصب سریع، کنترل کیفیت بهتر
- راهپله مدولار : قابل مونتاژ و توسعهپذیر
بر اساس مکان نصب
- راهپله داخلی : داخل حجم ساختمان
- راهپله خارجی : مقاوم در برابر شرایط محیطی
اجزای راه پله
یک راهپله از اجزای مختلفی تشکیل شده است که هر کدام عملکرد حیاتی دارند:
- کف پله (Tread) : سطح افقی و بالایی هر پله که پا روی آن قرار میگیرد. ابعاد آن در تعیین راحتی صعود و فرود حیاتی است.
- ارتفاع پله (Riser) : سطح عمودی بین دو کف پله متوالی. ارتفاع آن باید استاندارد و یکنواخت باشد تا ایمنی حفظ شود.
- پاگرد(Landing) : سطح افقی بزرگ که در ابتدا، انتها یا بین دو دسته از پلهها (در تغییر مسیر) قرار میگیرد. استراحتگاه کاربر و محل تغییر جهت است.
- بازوی پله (Flight) : مجموعهای از پلههای متوالی (معمولاً بین ۳ تا ۱۹ پله) که بدون پاگرد بین دو طبقه یا دو پاگرد امتداد مییابد.
- نرده پله یا دستانداز (Railing / Handrail) : حفاظ عمودی یا مایل که در کنار پلهها نصب میشود و برای حفظ تعادل و جلوگیری از سقوط استفاده میشود.
- چشم پله (Well) : فضای خالی مرکزی بین بازوهای پله در راهپلههای گردشی یا U شکل.
- گونه پله
رشته پلهخط مسیر پله- خط شیب پله
- زاویه شیب پله
- حجم پله
طول پله
الزامات طراحی راه پله
مقررات ملی ساختمان برای هر نوع تصرف (مسکونی، اداری، تجاری) الزامات متفاوتی دارد الزامات راه پله مطابق مبحث 4 مقررات ملی ساختمان – الزامات عمومی و مبحث سوم (حفاظت ساختمانها در مقابل حریق) آمده است.
راهپلهها باید از نظر مهندسی و ایمنی، از استانداردهای سختگیرانهای پیروی کنند.
این الزامات، حداقلهای مورد نیاز برای تأمین ایمنی و آسایش عمومی در ساختمانها هستند و رعایت آنها برعهده طراح، ناظر و مجری است.
الزامات ابعادی و ارگونومیک
این الزامات برای تأمین ایمنی، سهولت تردد، و کارایی به عنوان راه خروج اضطراری حیاتی هستند. این ضوابط برای راحتی و ارگونومی استفادهکنندگان تعیین شدهاند:
- عرض پله (Width) : حداقل ۱۱۰ سانتیمتر (در ساختمانهای پرتردد یا عمومی).
در ساختمانهای با بار تصرف کمتر از ۵۰ نفر، ممکن است ۹۰ سانتیمتر مجاز باشد. این عرض، برای خروج اضطراری و جابجایی راحت ضروری است.
عرض هر بازوی پله باید بر اساس تعداد کاربران و مقررات خروج اضطراری محاسبه شود تا ظرفیت تخلیه مناسب را داشته باشد. - عمق کف پله (Tread – T) : حداقل ۲۸ سانتیمتر (یا ۳۰ تا ۳۳ سانتیمتر بسته به نوع تصرف). باید فضای کافی برای قرارگیری کامل پا فراهم کند.
- ارتفاع پله (Riser – R) : بین ۱۷ تا ۱۹ سانتیمتر (در مسکونی) یا بین ۱۵ تا ۱۸ سانتیمتر (در اداری). باید در تمام طول بازوی پله یکسان باشد.پ
- فرمول ارگونومیک : 2R + T باید بین ۶۳ تا ۶۴ سانتیمتر باشد. این رابطه طلایی راحتی صعود و فرود را تضمین میکند. (این مقدار، میانگین طول گام انسان است).
- یکنواختی: تمامی ارتفاعها (R) و کف پلهها (T) در یک بازوی پله باید کاملاً یکسان باشند. عدم یکنواختی، بزرگترین عامل سقوط در راهپله است.
- حداکثر پله در هر بازو : 8 و حداکثر ۱۲ پله (بهویژه در ساختمانهای مورد استفاده معلولین). در غیر این صورت، استفاده از پاگرد الزامی است. برای جلوگیری از خستگی و افزایش ایمنی.
- عرض پاگرد : حداقل ۱۱۰ سانتیمتر و حداقل مساوی عرض پله. باید محلی برای استراحت و تغییر جهت باشد.
- ارتفاع غیرسرگیر (Headroom) : حداقل ۲۰۵ سانتیمتر در تمام طول مسیر پله و پاگرد. برای جلوگیری از برخورد سر با سقف یا پله طبقه بالا.
- رواداری (تلرانس) در ابعاد:
- حداکثر اختلاف مجاز بین ارتفاع (یا کف) دو پله متوالی: ۵ میلیمتر.
- حداکثر اختلاف مجموعی در یک بازوی پله: ۱۰ میلیمتر. (این یک الزام ایمنی حیاتی است؛ زیرا مغز انسان به یکنواختی عادت میکند و کوچکترین تغییر، ریسک سقوط را بالا میبرد.)
- پلههای مارپیچ (Spiral Stairs): استفاده از آنها در راههای خروج اصلی بسیار محدود است و فقط برای حداکثر ۵ نفر تصرف مجاز است (با رعایت الزامات ابعادی خاص).
- پلههای قوسی: طراحی آنها باید به نحوی باشد که حداقل عمق کف پله در فاصله ۳۰ سانتیمتری از باریکترین قسمت، از ۲۸ سانتیمتر کمتر نباشد.
الزامات ایمنی و آتشنشانی (مبحث سوم)
این الزامات برای تضمین نقش راهپله به عنوان راه خروج اضطراری تعیین شدهاند:
- مقاومت در برابر حریق : دوربندی پلهها: دستگاه پله و پاگردها در ساختمانهای چند طبقه باید توسط دیوارهایی با مقاومت حداقل ۲ ساعت در برابر حریق (Fire-Rated Enclosure) محصور شوند.پ
- مصالح ساختمانی : مصالح مورد استفاده در ساختار اصلی و روکش راهپله (بهویژه در ساختمانهای بلند) باید غیرقابل اشتعال باشند.
- دسترسی به خروج : پلکان خروجی باید تا طبقه همکف یا طبقه مشرف به فضای باز (خارج از ساختمان) ادامه یابند.
- نورگیری و تهویه : در صورت عدم امکان نورگیری طبیعی، تأمین نور مصنوعی با برق اضطراری برای روشن نگه داشتن مسیر خروج در مواقع بحرانی، الزامی است.
- ایمنی و آتشسوزی: در ساختمانهای چند طبقه، راهپلهها باید در محفظههای مقاوم در برابر آتش (Fire-Rated Enclosures) قرار گیرند و مسیر خروج را فراهم سازند.
- نردهها (حفاظ) : حداقل ارتفاع نردهها از کف پله یا پاگرد باید ۹۰ سانتیمتر باشد.
برخی مهمترین الزامات راه پله
- پله باید در محلی باشد که از هر نقطه ساختمان بخوبی قابل رویت بوده و شخص تاره وارد بتواند راه خود را به راحتی پیدا کند.
- حداکثر فاصله پله از دورترین نقطه ساختمان نباید بیش از ۲۵ متر باشد زیرا در موقع بروز حریق این فاصله حداکثر مسافتی است که یک نفر میتواند طی نموده و خود را به پله برساند .لذا چنانچه عرض ساختمانی بیش از ۵۰ متر باشد ناچارا باید دو سری پله در ساختمان ایجاد گردد در هر حال فاصله دو پله از همدیگر نباید از ۵۵ الی۶۰ متر تجاوز نماید.
- بهتر است پله تقریبا در وسط ساختمان ایجاد شود.بطوریکه فاصله نقاط مختلف ساختمان از پله حداکثر از نصف عرض ساختمان تجاوز نکند.
- در ساختمان های دارای چهار طبقه و بیشتر بالای زمین، حداقل یک پلکان عمومی ساختمان باید تا سطح بام امتداد یابد، مگر در بام هایی با شیب تندتر از ۳۳ درصد و یا بام هایی که هیچ گونه استفاده ای ندارند که دسترسی از طبقه آخر به آن ها از طریق امکانات مانند نردبان مجاز است.
- در ساختمانی که برای بام آن پلکان وجود دارد، دسترسی به بام باید از طریق یک اتاقک خرپشته با مساحت برابر یا کمتر از قفسه راه پله تامین شود.
- نصب کنتورها اعم از برق و گاز و … در بدنه پلکان ممنوع می باشد.
- پله های ساختمان نباید با هیچ وسیله و تجهیزاتی مانند شیر آب، جعبه ی آتش نشانی و سایر وسایل مسدود شوند، یا عرض آنها تقلیل یابد.
- در پاگردهای طبقات وجود تابلوهای شمارشگر طبقات و نشان دهنده مسیر خروج الزامی است.
- مصالح مورد استفاده در ساخت راه پله ها باید در برابر حریق مقاومت داشته باشند.