بادگیر
Windcatcher
بادگیر برجی است که بر فراز خانهها ساخته میشود تا جریان باد را در ارتفاع (جایی که باد سرعت و خنکای بیشتری دارد) شکار کرده و به طبقات پایین و بخشهای داخلی ساختمان هدایت کند. این سازه نماد معماری مناطق کویری (مانند یزد) و بنادر جنوب (مانند لافت) است.
بادگیر چیست؟
بادگیر بنایی است آجری با نمای مربع یا مستطیل شکل که با گرفتن هوا و بردن آن به درون سرداب ها و اب انبار ها هوای خنک تولید کرده و از راه روزنهای بادگیر به درون اتاق ها هدایت می کرد . هر خانه دارای چهار بادگیر بود که در هر سوی ان واقع بود .همچنین در روزن ها و مجرای بادگیر دری برای قطع و وصل جریان هوا وجود داشت.
بادگیر را باید به عنوان یکی از درخشانترین ابداعات معماری سنتی ایران باستان در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر بشناسیم. بادگیر در واقع یک سیستم تهویه مطبوع کاملاً طبیعی است که بدون مصرف ذرهای برق، دمای داخل ساختمان را به شدت کاهش میدهد.
کاربرد عملی و مکانیسم عملکرد
بادگیر به سه روش اصلی باعث خنک شدن خانه میشود:
- مکش (دودکشی): اگر بادی در بیرون نوزد، هوای گرم داخل خانه (که سبکتر است) از کانال بادگیر بالا میرود و خارج میشود. این کار باعث ایجاد فشار منفی شده و هوای خنکتر را از در و پنجرهها به داخل میکشد.
- هدایت باد: وقتی باد میوزد، دهانههای بادگیر آن را به دام انداخته و با سرعت به پایین میفرستند.
- سرمایش تبخیری (سیستم ترکیبی): در بسیاری از خانههای قدیمی، پای بادگیر یک حوض آب یا یک “حوضخانه” قرار داشت. باد گرم پس از برخورد با آب، تبخیر سطحی ایجاد کرده و به شدت خنک میشد (دقیقاً مانند عملکرد کولر آبی).
بررسی فنی و انواع بادگیر
بادگیرها بر اساس نیاز اقلیمی و جهت باد به انواع مختلفی تقسیم میشوند:
- بادگیر یکطرفه: فقط یک دهانه رو به باد مطلوب (مثل باد اصفهان در یزد) دارد.
- بادگیر چندطرفه (چهار، شش یا هشتطرفه): از هر طرفی که باد بوزد، آن را شکار میکند. معروفترین آن بادگیر باغ دولتآباد یزد است که بلندترین بادگیر جهان است.
- بادگیر چپقی: ترکیبی از معماری و فرم که باد را با چرخش و فشار بیشتری به داخل میراند (بیشتر در سیرجان دیده میشود).
نکته فنی: بدنه بادگیر از خشت یا آجر ساخته میشود که ظرفیت حرارتی بالایی دارد؛ یعنی در طول روز گرما را جذب کرده و اجازه نمیدهد هوای عبوری بلافاصله داغ شود.
بادگیرهای مکانیکی مدرن
در عصر حاضر که بحث ساختمانهای سبز (Green Buildings) و کاهش مصرف انرژی داغ است، بادگیر میتواند در معماری مدرن استفاده شود.
امروزه در اروپا و آمریکا از سیستمی به نام Wind Catcher در ساختمانهای اداری استفاده میشود که نسخه پیشرفته بادگیر ایرانی است. این سیستمها دارای سنسورهای هوشمند برای باز و بسته کردن پرهها هستند.